Foucault’nun Aydınlanma Kavrayışı ve Eleştirinin Etik-Politik Boyutu

Öz

Bu makalede Foucault’nun ilgili metinlerinden yola çıkarak Kant’ın “eleştiri” kavrayışında yarattığı dönüşümü göstermeye çalışılacağım. Foucault’nun eleştiri kavrayışını anlayabilmek için ise, söz konusu metinleri çaprazlama bir okumaya tabi tutmayı amaçlıyorum. Böylelikle hem Foucault’nun eleştiri kavrayışını ortaya koyabileceğimi hem de onun metinleri arasındaki bağlantı noktalarını gösterebileceğimi düşünüyorum. Buradan hareketle Foucault’nun özellikle özne, iktidar, etik ve özgürlük üzerine yazdığı metinlere odaklanacağız. Foucault için eleştiri, iktidarın kuşatması altında olan öznenin bu kuşatmaları aşmaya dönük bir faaliyetidir. İktidar ise, iktidarı uygulayan ile ona maruz kalan özne arasındaki mesafeyi dolduran stratejiler, taktikler ve yöntemlerdir. Öznenin iktidarın sınırlarını aşabilmesi ve kendi özgürlüğünü tesis etmesi, bu sınırları aşındırma ve aşma gücüyle ilintilidir. Foucault bu gücün eleştirinin pratik bir faaliyete dönüştürülmesiyle elde edilebileceğini öne sürer. Dolayısıyla Foucault’nun “Eleştiri Nedir?”de eleştirinin odağına iktidarı yerleştirmesi, daha sonra “Aydınlanma Nedir?”-de onu bir özgürlük çalışması olarak ele almasının yolunu açar. Başka bir ifadeyle söyleyecek olursak, Foucault “Eleştiri Nedir?” makalesinde Aydınlanma düşüncesini Batı dünyasında politik rasyonalitenin güçlenmesi bakımından büyük ve önemli bir kırılma anı olarak görür. Buna göre Aydınlanma düşüncesi politik rasyonalitenin kendi iktidarının toplumun en derin katmanlarına nüfuz edecek şekilde yayılmasına zemin hazırlar. Aklın politik açıdan güçlenmesi, insanın ruhunu ve bedenini kuşatacak bir “bilgi rejimine” yol açar. Artık insan, bilginin nesnesidir. “Aydınlanma Nedir?” makalesinde ise Foucault, Aydınlanma düşüncesini, bir olaydan ziyade, içinde bulunulan olumsuz durumdan çıkılmasına yönelik bir tavır olarak ele alır. Foucault’nun Aydınlanma düşüncesine dair bu iki farklı yaklaşımı, eleştiri kavrayışını da etkileyecektir [...]