Erken Yunan Düşüncesinde Doğal İlahiyatın Gelişimi
Anahtar Kelimeler:
Mûthos-Logos- Sokrates-öncesi- İlahiyat- Analoji- Kosmogonia- TheogoniaÖz
Bu makalede Sokrates-öncesi düşünürlerin ilahiyatının hangi entelektüel koşullarda mümkün olduğu tartışmalarını değerlendirmeyi amaçlıyorum. Yazıda önce erken Yunan düşünce tarihinde bir ilahiyat faaliyeti olup olmadığına dair spekülasyonları özetliyorum. Ardından geleneksel düşünce kalıplarında verili tanrı-imgelerinin sorgulanması sürecini ele alıyorum. Bu sürecin tabii sonucu olarak söz konusu kalıpların alegori yazarları tarafından yeniden üretilmesi hakkında bazı açıklamaları paylaşıyorum. Son olarak da alegori yazılarıyla eş zamanlı ortaya çıkan kosmo-theogonia çalışmalarının ilahiyat üzerine düşünmeye ne gibi etkileri olduğunu aktarıyorum. Görüleceği üzere Sokrates-öncesi düşünürler sınıfına yalnızca alışıldık adları yerleştirmeyip, alegori ve kosmo-theogoia yazarları dâhil edince mûthostan logosa geçişin evrimsel karakteri daha açık gözüküyor. Sözü geçen yazarların Yunan doğal ilahiyatının çerçevesini kurduklarını ve kendilerinden önceki Homeros-Hesiodos geleneğinin tanrı-imgeleriyle hesaplaşırken bu geleneği yeniden formüle ettiklerini söylemek de mümkün. Nitekim her iki türden yazılı ürün de dönemin felsefe ve teoloji sorunlarına ciddi bir katkı sağlamakla kalmamış, Aristoteles’e kadar uzanan bir zaman aralığında varlığını hissettirmiştir.
Referanslar
Adam, J. (2019). Antik Yunan’ın Din Öğretmenleri (Ö. Orhan, Çev.). İstanbul: Pinhan Yayınları.
Burnet, J. (2013). Erken Yunan Felsefesi (A. Yardımlı, Çev.). İstanbul: İdea Yayınları.
Cornford, F. (2020). Dinden Felsefeye (Ö. Orhan, Çev.). İstanbul: Albaraka Yayınları.
Dodds, E.R. (1973). The Greeks and the Irrational. Berkeley: University of California Press.
Domaradzki, M. (2020). Theagenes of Rhegium and the Rise of Allegorical Interpretation, Elenchos. De Gruyter.
Domaradzki, M. (2010). Allegoresis in the Fifth Century Bc. Eos XCVII http://mikdom.home.amu.edu.pl/wp-content/uploads/2021/06/Domaradzki_Eos2010.pdf
Drozdek, A. (2007). Greek Philosophers as Theologians: The Divine Arche. England: Ashgate Publishing Company.
Gomperz, T. (1964). Greek Thinkers: A History of Ancient Philosophy (L. Magnus, Çev.). London: William Clowes And Sons Limited.
Granger, H. (2007). The Theologian Pherecydes of Syros and the Early Days of Natural Philosophy, Harvard Studies in Classical Philology. 103, 135-163.
Gregory, A. (2013). The Presocratics and the Supernatural Magic, Philosophy and Science in Early Greece. London: Bloomsbury Publishing Plc.
Hack, R.K. (1931). God in Greek Philosophy: To the Time of Socrates. Princeton: Princeton University Press.
Herodotos. (2012). Halikarnassoslu Herodotos Tarihi ya da Her Biri Bir Musa Adı Taşıyan Dokuz Kitabı (M.Ökmen, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Jaeger, W. (2011). İlk Yunan Düşünürlerinde Tanrı Düşüncesi (G.Ayas, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları.
Lincoln, B. (1997). Competing Discourses: Rethinking The Prehistory Of “Mythos” and “Logos”. Arethusa. 30(3), 341-367.
Murray, G. (1947). Greek Studies. Oxford: Oxford University Press.
Ökmen, M. (2012). Önsöz. Halikarnassoslu Herodotos Tarihi ya da Her Biri Bir Musa Adı Taşıyan Dokuz Kitabı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Tate, J. (1934). On the History of Allegorism, The Classical Quarterly. 28(2), 105-114. Cambridge: Cambridge University Press.
Tor, S. (2017). Mortal and Divine in Early Greek Epistemology: A Study of Hesiod, Xenophanes, and Parmenides. Cambridge: Cambridge University Press.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 İbrahim Daşkaya (Author)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Yazarlar, çalışmalarının telif hakkını saklı tutar.
Bu dergide yayımlanan tüm içerikler Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY 4.0) ile lisanslanmaktadır.
Bu lisans, uygun atıf yapılması koşuluyla çalışmaların serbestçe kullanılmasına, paylaşılmasına ve çoğaltılmasına izin verir.
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
